Leo Zeldenrust in Fort Asperen

Fort bij Asperen, links het torenfort en rechts een genieloods (Foto Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed).
Garage van Kleijn in Asperen (Archief fam. Kleijn)..

In 1938 werd tekenaar Leo Zeldenrust, net als zo’n 300.000 andere Nederlandse mannen, opgeroepen voor de mobilisatie. Hij werd als korporaal Zeldenrust opgeroepen voor dienst in Fort Asperen. Fort Asperen maakte deel uit  van de Hollandse waterlinie. In tijden van oorlogsgevaar zou de hele streek onder water gezet kunnen worden om zo de vijand een doortocht te belemmeren. Tijdens de mobilisatie werden in  Fort Asperen enkele honderden militairen gelegerd die daarvoor de voorbereidingen moesten treffen. Ze stonden onder leiding van kapitein van Deth. Die invasie van militairen zette het kleine dorpje Asperen op zijn kop. De hogere militairen werden ingekwartierd bij burgers thuis, voor de rest werden slaapplaatsen gecreëerd in onder andere de Lagere school en in de garage van Kleijn.

Erg hard werd er niet aan de voorbereidingen gewerkt. Niemand geloofde immers dat de Duitsers werkelijk Nederland zouden  binnenvallen, Nederland was neutraal, net als in de eerste wereldoorlog. De soldaten werden gastvrij ontvangen door de dorpsbewoners, ze hadden veel vrije tijd en zorgden voor afwisseling in het dorpsleven.

Tekeningen van Zeldenrust in vertrekken van het Fort bij Asperen (Archief fort Asperen).

Luitenant Berghuis was de direct leidinggevende van Leo Zeldenrust. Hij had oog voor het talent van Leo Zeldenrust. Hij vroeg hem wat tekeningen te maken om de verblijven op te fleuren. Dat werd een portret van Koningin Wilhelmina boven een van de deuren met de tekst Vorstenhuis en Koningsvrouw eeuwigdurend hou en trouw, en op de muur een grote tekening van soldaten in de loopgraven. Leo Zeldenrust was bij de EHBO, dus hoefde geen schuttersputjes te graven of zo. Wat luitenant Berghuis betreft hoefde hij ook geen corvee of ander werk te doen. Hij kreeg alle ruimte om te tekenen en daar maakte Leo Zeldenrust graag gebruik van.

Jan Pannekoek wijst op de tekening de plek aan bij de kerk waar hij naar Zeldenrust keek.
Kerk bij Asperen, Leo K Zeldenrust (Foto: De Gecombineerde Midden Nederland 12 april 1980.

Zo was hij vaak in Asperen op zijn krukje gezeten aan het tekenen. Jan Pannekoek was toen acht jaar en ging graag kijken als hij zag dat Leo zat te tekenen. Hij vond zijn tekeningen prachtig. Zelf hield hij ook erg van tekenen. Hij herinnert zich dat Leo Zeldenrust wat klein van stuk was met een grote neus. Hij was korporaal, dat zag je aan de twee gele strepen op zijn mouw. Twee bananenschillen noemde hij ze. Opvallend was ook dat Leo Zeldenrust heel erg met zijn ogen knipperde, Hij vroeg zichzelf wel eens af hoe je toch met zulke knipperende ogen zo goed kon tekenen. De vader van Jan Pannekoek was aannemer, ze woonden in de Achterstraat. Veel mensen hadden soldaten in huis, maar dat was bij hen thuis niet het geval. Hij herinnert zich dat Leo Zeldenrust een slaapplaats had in Salem, het verenigingsgebouw van de Hervormde gemeente in de Voorstraat.

Leugenbankje te Heukelen, Leo K Zeldenrust.
Huis aan de Linge te Leerdam, Leo K Zeldenrust.

Leo Zeldenrust fietste ook vaak wat rond in de omgeving om tekeningen te maken. Zo kwam hij ook in Heukelem en tekende daar het nog steeds bestaande Leugenbankje. Tekeningen die hij veelal verkocht aan de bewoners van de huizen die hij tekende, op die manier had een hij een interessante aanvulling op het salaris dat hij als militair kreeg want dat was niet meer dan twee gulden per week. Met  2 gulden kon je trouwens best wel iets doen in Asperen. In het huis van Croes kostte een kop thee 2 cent, koffie 3 cent, en bier 12 cent. Door deze activiteit van korporaal Leo Zeldenrust  zijn er veel tekeningen bewaard gebleven van de Lingestreek, waarvan er veel in particulier bezit zijn.

Huize Sonnenvanck te Asperen, Leo K Zeldenrust.

Luitenant Berghuis had een goede relatie met de familie Kleijn. Hij klom later in het leger op tot generaal. Hij kwam ook na de oorlog nog vaak bij de familie Kleijn langs. Ook Leo Zeldenrust kwam tijdens de mobilisatie regelmatig bij de familie Kleijn.  Hij tekende hun ouderlijk huis, Huize Sonnevanck, en maakte eens een spotprent over een voorval waarbij mijnheer Kleijn, die verwoed amateurfilmer was, door een overijverige schildwacht werd gearresteerd..

Bericht over koortje o.l.v. korporaal Zeldenrust (Foto Gecomb. Geldersche en Zuid-Holl. Bladen, 4 mei 1940).

Maar ook in Asperen zelf was Leo actief.  Hij nam een kinderkoortje onder zijn hoede en werd er de dirigent van. Op die manier trad hij een klein beetje in de voetsporen van zijn vader die dirigent was bij het Haagse operakoor. Het kinderkoortje had veel succes bij de dorpsbewoners en zelfs een paar dagen voordat de oorlog uitbrak werd er nog een uitvoering gegeven ter gelegenheid van de verjaardag van prinses Juliana. In 1940 en in 1941 maakte hij nog tekeningen in Asperen,

Kapitein van Deth kweekte onder zijn manschappen een groot familiegevoel. Ook na de capitulatie, nadat iedereen naar huis was teruggekeerd, hield hij contact met een bulletin dat hij rondstuurde met de naam Familieberichten waarmee hij iedereen op de hoogte hield van het wel en wee van zijn manschappen. Na de oorlog verscheen bulletin nummer zeven waarin hij schreef over korporaal Zeldenrust: Die hadden wij opgegeven, maar na de bevrijding ben ik hem tegengekomen. Hij was niet veel veranderd, was al dien tijd ondergedoken geweest in den Haag. Was weer druk aan het tekenen en had veel werk. Kennelijk was Leo Zeldenrust dus zelfs bij hem uit het zicht verdwenen.

Fragment van het bericht over reünie (Foto Nieuwe Teilse Courant, 1 juni 1946),

Een jaar na de bevrijding organiseerde kapitein van Deth op Hemelvaartsdag nog een uitgebreide reünie van zijn mannen in Asperen met een feestelijk rondgang achter de Harmonie en een koffietafel geschonken door de bevolking van Asperen. Het is niet bekend of Leo Zeldenrust daar ook bij aanwezig was, maar de plaatselijke bevolking is hem niet vergeten.

Burgemeester De Jongh krijgt een jaarkalender overhandigd (Foto De Gecombineerde Midden Nederland, 4 oktober 1980).

In 1980 werd door de Vereniging Oud Asperen in samenwerking met uitgeverij de Merel een kalender uitgebracht met tekeningen die de alom bekende Leo K Zeldenrust tijdens de mobilisatie maakte. De kalender verscheen in  een oplage van 300 genummerde exemplaren, kostte ƒ 12,50 en de opbrengst was bestemd voor het toekomstige museum van Asperen. Op 5 mei 1983 organiseerde de Vereniging Oud Asperen een tentoonstelling in het dorpshuis, met  tekeningen van Leo K Zeldenrust die ter beschikking waren gesteld door dorpsgenoten. Heel wat mensen bleken nog tekeningen van Leo Zeldenrust in hun bezit te hebben.

We hebben zo al aardig wat materiaal over deze periode van het leven van Leo K. Zeldenrust kunnen verzamelen. Er is waarschijnlijk nog veel meer en als u als lezer iets kunt bijdragen dan vernemen we dat graag. Als er genoeg materiaal is zouden we zelfs nog een keer een tentoonstelling van zijn werk kunnen organiseren; de vorige was in 1983 in Asperen. U kunt contact opnemen met ons via het e-adres info(at)erfgoed-zeldenrust.nl